Powiązane artykuły
Jak odzyskać prawe rozeznanie w czasach polaryzacji, dezinformacji i cyfrowej natychmiastowości z perspektywy katolickiej
Żyjemy w niezwykłych czasach. Nigdy wcześniej ludzkość nie miała dostępu do tak ogromnej ilości informacji w tak krótkim czasie. W ciągu kilku sekund możemy dowiedzieć się o wydarzeniach mających miejsce na drugim końcu świata, przeczytać tysiące opinii, udostępnić wiadomości setkom osób i publicznie wyrazić swoje zdanie na niemal każdy temat.
Jednak ta pozorna korzyść przyniosła ze sobą duchowe niebezpieczeństwo, które rzadko bywa analizowane z perspektywy wiary: utratę roztropności.
Media społecznościowe uczyniły z szybkości cnotę, choć w rzeczywistości bardzo często jest ona wrogiem prawdy. Dzisiaj wydaje się ważniejsze, aby jako pierwszy wyrazić opinię, niż jako pierwszy naprawdę zrozumieć daną sprawę. Impulsywne komentarze, natychmiastowe oburzenie, sensacyjne nagłówki i emocjonalne reakcje są nagradzane. Natomiast spokojna refleksja, rzetelne poszukiwanie prawdy i rozważne rozeznanie stają się coraz rzadsze.
Ta rzeczywistość dotyczy również katolików.
Wielu chrześcijan każdego dnia uczestniczy w dyskusjach politycznych, kulturowych lub religijnych, nie zatrzymując się nawet na chwilę, aby zapytać samych siebie, czy to, czym się dzielą, jest prawdą, czy ich słowa budują czy niszczą oraz czy rzeczywiście postępują zgodnie z Ewangelią.
Kościół od zawsze naucza, że chrześcijanin nie może oddzielać swojego życia publicznego od życia duchowego. Również w internecie, również w polityce i również w mediach społecznościowych jesteśmy powołani do życia cnotami.
Spośród wszystkich cnót jedna wydaje się dziś szczególnie potrzebna: roztropność.
Nie roztropność rozumiana jako tchórzostwo czy wygodne milczenie, lecz jako królowa cnót moralnych – cnota, która kieruje wszystkie pozostałe ku dobru.
Cnota często błędnie rozumiana
Kiedy ktoś słyszy słowo roztropność, często wyobraża sobie osobę nieśmiałą, niezdecydowaną albo przesadnie ostrożną.
Nie jest to jednak chrześcijańskie rozumienie roztropności.
Dla świętego Tomasza z Akwinu, idącego za tradycją Arystotelesa i udoskonalającego ją w świetle Objawienia, roztropność jest:
„Prawym rozumem w działaniu.”
Innymi słowy, jest to zdolność rozpoznania konkretnego dobra w określonej sytuacji oraz wyboru właściwych środków do jego osiągnięcia.
Roztropność nie polega na unikaniu działania.
Polega na właściwym działaniu.
Katechizm Kościoła Katolickiego naucza:
„Roztropność jest cnotą uzdalniającą rozum praktyczny do rozeznawania naszego prawdziwego dobra w każdej okoliczności i do wybierania właściwych środków do jego pełnienia.” (KKK 1806)
Oznacza to, że człowiek roztropny:
- szuka prawdy, zanim zabierze głos;
- słucha, zanim wyda sąd;
- analizuje, zanim zareaguje;
- sprawdza informacje, zanim je udostępni;
- rozważa skutki swoich działań;
- szuka dobra wspólnego, a nie jedynie zwycięstwa własnej grupy.
W dzisiejszym cyfrowym świecie wszystko to jest głęboko kontrkulturowe.
Roztropność w Piśmie Świętym
Biblia nieustannie mówi o roztropności.
Ukazuje ją nie tylko jako ludzką cechę, ale jako dar głęboko związany z bojaźnią Bożą.
Księga Przysłów mówi:
„Roztropny widzi niebezpieczeństwo i chroni się, naiwni idą dalej i ponoszą karę.” (Przysłów 22,3)
W innym miejscu czytamy:
„Serce sprawiedliwego zastanawia się nad odpowiedzią, lecz usta bezbożnych tryskają złem.” (Przysłów 15,28)
Jakże aktualny jest ten opis.
Podczas gdy media społecznościowe zachęcają do natychmiastowych odpowiedzi, Pismo Święte zaprasza nas do refleksji, zanim odpowiemy.
Również apostoł święty Jakub napomina:
„Niech każdy człowiek będzie skory do słuchania, nieskory do mówienia i nieskory do gniewu.” (Jk 1,19)
Ten werset mógłby być uznany za jeden z najlepszych programów postępowania dla każdego użytkownika internetu.
Słuchaj.
Rozważ.
Dopiero potem mów.
Nigdy odwrotnie.
Sam Pan Jezus również uczył tej cnoty.
Kiedy faryzeusze próbowali zastawić na Niego pułapkę pytaniami natury politycznej, nigdy nie odpowiadał impulsywnie.
Zadawał pytania.
Rozeznawał.
Odkrywał prawdziwe intencje swoich rozmówców.
A następnie odpowiadał z taką mądrością, że nawet Jego przeciwnicy pozostawali bez słowa.
Jego słynna odpowiedź:
„Oddajcie więc Cezarowi to, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga.” (Mt 22,21)
jest niezwykłym przykładem roztropności politycznej.
Nie daje się zmanipulować.
Nie przyjmuje fałszywego dylematu.
Nie odpowiada pod wpływem emocji.
Odpowiada, wychodząc od prawdy.
Roztropność polityczna w tradycji katolickiej
Kościół nigdy nie utożsamiał chrześcijaństwa z żadną konkretną partią polityczną.
Zasady moralne są niezmienne.
Natomiast decyzje polityczne należące do sfery roztropności mogą dopuszczać różne zgodne z moralnością rozwiązania.
Tutaj spotykamy bardzo ważne pojęcie katolickiej nauki społecznej.
Nie każda kwestia polityczna ma tylko jedną obowiązującą odpowiedź dla wszystkich katolików.
Istnieją zasady nienaruszalne:
- obrona życia ludzkiego;
- godność każdej osoby;
- wolność religijna;
- ochrona rodziny;
- sprawiedliwość społeczna;
- dobro wspólne.
Jednak istnieje wiele kwestii technicznych i strategicznych, w których wierni katolicy mogą dochodzić do różnych, a zarazem uprawnionych opinii.
Zapomnienie o tym prowadzi do fanatyzmu.
Mylenie wiary z ideologią sprawia, że polityka staje się religią.
A to jest współczesna forma bałwochwalstwa.
Problem polaryzacji
Media społecznościowe żyją naszą uwagą.
A nic nie przyciąga uwagi bardziej niż konflikt.
Algorytmy nagradzają wszystko, co wywołuje silne emocje:
- oburzenie;
- strach;
- gniew;
- skandal;
- pogardę.
Im bardziej społeczeństwo jest podzielone, tym dłużej ludzie pozostają zaangażowani.
Dlatego wiele platform tworzy w praktyce prawdziwe bańki informacyjne.
Widzimy jedynie opinie podobne do naszych.
Czytamy wyłącznie to, co potwierdza nasze przekonania.
Stopniowo przestajemy prowadzić prawdziwy dialog.
Zaczynamy karykaturalnie przedstawiać tych, którzy myślą inaczej.
Potem przestajemy ich słuchać.
A w końcu przestajemy nawet uznawać ich ludzką godność.
Chrześcijanin nigdy nie może pozwolić, aby algorytm decydował o tym, jak ma kochać swojego bliźniego.
Dezinformacja – problem moralny
Udostępnienie fałszywej informacji nie zawsze stanowi grzech ciężki.
Może się jednak nim stać, jeśli wynika z zawinionej lekkomyślności lub zaniedbania.
Ósme Przykazanie nie zakazuje jedynie świadomego kłamstwa.
Zobowiązuje nas również do szacunku dla prawdy.
Rozpowszechnianie plotek.
Manipulowanie danymi.
Wyrywanie wypowiedzi z kontekstu.
Przerabianie nagrań w celu oszukania innych.
Udostępnianie nagłówków bez przeczytania całego artykułu.
Wszystko to może stać się współudziałem w kłamstwie.
A ojciec kłamstwa ma swoje imię.
Jezus jasno go wskazuje:
„On od początku był zabójcą i w prawdzie nie wytrwał.” (J 8,44)
Za każdym razem, gdy rozpowszechniamy niezweryfikowane fałszywe informacje, współtworzymy – nawet pośrednio – kulturę kłamstwa.
Sąd pochopny istnieje również w internecie
Katechizm Kościoła Katolickiego przypomina nam, że powinniśmy unikać sądu pochopnego.
Oznacza to przypisywanie bliźniemu złych intencji bez wystarczających dowodów.
Media społecznościowe szczególnie sprzyjają właśnie takim błędom.
Dziesięciosekundowy film.
Pojedyncze zdjęcie.
Nagłówek wyrwany z kontekstu.
I nagle tysiące osób uważa, że zna całą historię.
Roztropność zobowiązuje nas do zadania sobie pytań:
Czy naprawdę znam wszystkie fakty?
Czy istnieje inne możliwe wyjaśnienie?
Czy osądzam sprawiedliwie?
Czy wysłuchałem obu stron?
W wielu przypadkach uczciwa odpowiedź będzie brzmiała:
„Nie wiem”.
A uznanie, że czegoś nie wiemy, jest już przejawem mądrości.
Roztropność nie oznacza neutralności
Istnieje jeszcze jedno częste nieporozumienie.
Wiele osób uważa, że bycie roztropnym oznacza nigdy nie zajmować stanowiska.
To również nie jest prawdą.
Święci byli niezwykle roztropni, a jednocześnie potrafili piętnować niesprawiedliwość.
Święty Jan Chrzciciel potępił cudzołóstwo Heroda.
Prorocy potępiali korupcję.
Męczennicy woleli umrzeć, niż współpracować z niesprawiedliwymi prawami.
Roztropność nie usuwa odwagi.
Ona ją ukierunkowuje.
Chrześcijanin powinien mówić, kiedy wymaga tego prawda.
Ale powinien czynić to z miłością.
Ze sprawiedliwością.
Z rozeznaniem.
I zawsze szukając nawrócenia drugiego człowieka, a nie jego publicznego upokorzenia.
Niebezpieczeństwo uczynienia polityki naszą absolutną tożsamością
Jednym z największych zagrożeń naszych czasów jest definiowanie siebie wyłącznie poprzez własne poglądy polityczne.
Przede wszystkim jesteśmy dziećmi Boga.
Jednak dzisiaj wiele osób przedstawia się najpierw jako konserwatyści, progresiści, liberałowie, nacjonaliści lub poprzez inne określenia ideologiczne.
Kiedy polityka zajmuje miejsce należne Bogu, powstaje nowy bożek.
Chrześcijańska tożsamość zostaje podporządkowana ideologii.
Wtedy zaczynamy usprawiedliwiać niemal każde zachowanie, o ile służy ono „naszej stronie”.
Roztropność właśnie przed tym rodzajem zaślepienia nas chroni.
Przypomina nam, że żadna partia polityczna nie posiada całej prawdy.
Żaden przywódca polityczny nie jest zbawicielem.
Żaden program polityczny nie może zastąpić Ewangelii.
Chrystus pozostaje jedynym Królem.
Cnota milczenia
Media społecznościowe sprawiają, że wydaje nam się, iż musimy mieć opinię na każdy temat.
Jednak mądrość biblijna uczy czegoś zupełnie innego.
„Nawet głupi, gdy milczy, uchodzi za mądrego.” (Prz 17,28)
Są chwile, kiedy milczenie jest o wiele bardziej roztropne niż pochopna odpowiedź.
Nie dlatego, że brakuje odwagi.
Ale dlatego, że fakty nie są jeszcze kompletne.
Ponieważ emocje zaczynają panować nad rozumem.
Ponieważ wypowiedź mogłaby jedynie pogłębić podziały.
Umiejętność milczenia we właściwym momencie również jest cnotą.
Chrześcijańskie rozeznanie wobec algorytmów
Rozeznanie oznacza nauczenie się patrzenia na rzeczywistość oczami Boga.
Wymaga to zadawania sobie kilku pytań przed udostępnieniem jakiejkolwiek treści:
- Czy to jest prawdziwe?
- Czy zostało odpowiednio zweryfikowane?
- Kto to opublikował?
- Jakie interesy mogą się za tym kryć?
- Czy przyczynia się to do dobra wspólnego?
- Czy buduje, czy niszczy?
- Czy wywołuje niepotrzebną nienawiść?
- Czy szanuje godność każdej osoby?
- Czy przybliża mnie bardziej do Chrystusa?
Te pytania są o wiele ważniejsze niż pytanie, czy dana treść stanie się popularna.
Roztropność polityczna jako służba dobru wspólnemu
Katolicka nauka społeczna naucza, że polityka, jeśli jest właściwie przeżywana, stanowi jedną z najwyższych form miłości bliźniego.
Dlaczego?
Ponieważ szuka dobra całej wspólnoty.
Aby jednak służyć dobru wspólnemu, konieczne jest poznanie rzeczywistości takiej, jaka naprawdę jest.
Roztropność polityczna wymaga:
- nauki i zdobywania wiedzy;
- uważnego słuchania;
- dialogu;
- przyjęcia obiektywnych faktów;
- rozróżnienia między faktami a opiniami;
- odrzucenia manipulacji.
Same dobre intencje nie wystarczą.
Potrzebna jest moralna inteligencja.
Potrzebna jest formacja.
Potrzebna jest modlitwa.
Jak rozwijać tę cnotę dzisiaj?
Roztropność nie pojawia się automatycznie.
Musi być kształtowana.
Oto kilka konkretnych sposobów, które mogą pomóc nam wzrastać w tej cnocie.
1. Modlić się przed reakcją
Wiele konfliktów zniknęłoby, gdybyśmy modlili się przed udzieleniem odpowiedzi.
Jedna minuta modlitwy może zapobiec wielu godzinom sporów.
2. Czytać więcej niż tylko nagłówki
Wiele nagłówków jest celowo tworzonych tak, aby wywołać emocjonalne reakcje.
Chrześcijanin szuka zrozumienia.
Nie tylko reakcji.
3. Sprawdzać różne źródła
Nie wszystkie informacje są wiarygodne.
Poszukiwanie różnych źródeł, szczególnie wtedy, gdy dana wiadomość potwierdza dokładnie to, w co już chcieliśmy wierzyć, jest ćwiczeniem uczciwości intelektualnej.
4. Formować własne sumienie
Nie wystarczy znać bieżące wydarzenia.
Trzeba również znać katolicką naukę społeczną.
Bez dobrze uformowanego sumienia niemożliwe jest prawdziwe praktykowanie roztropności politycznej.
5. Badać własne intencje
Przed opublikowaniem czegoś powinniśmy zapytać samych siebie:
Dlaczego chcę to udostępnić?
Czy chcę poinformować?
Pomóc?
Ewangelizować?
Czy po prostu wygrać dyskusję?
6. Praktykować pokorę intelektualną
Możemy się mylić.
Możemy się uczyć.
Możemy przyznać się do własnych błędów.
Pokora jest jednym z największych sprzymierzeńców roztropności.
Najświętsza Maryja Panna: doskonały wzór roztropności
Spośród wszystkich stworzeń Najświętsza Maryja Panna jawi się jako doskonały wzór roztropności.
Ewangelia mówi:
„Maryja zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu.” (Łk 2,19)
Nie reaguje impulsywnie.
Rozważa.
Modli się.
Rozeznaje.
Ufa.
Zanim działa, szuka zrozumienia woli Boga.
W świecie opanowanym przez szybkość Maryja uczy nas wartości kontemplacji.
W kulturze natychmiastowych odpowiedzi przypomina nam, że owocne milczenie może być często bardziej wymowne niż tysiące komentarzy.
Zakończenie: odzyskać roztropność, aby ewangelizować świat cyfrowy
Kryzys naszych czasów nie jest jedynie kryzysem politycznym lub technologicznym; jest przede wszystkim kryzysem cnót. Nauczyliśmy się szybciej komunikować, ale niekoniecznie mądrzej. Mamy dostęp do ogromnej ilości informacji, ale nie zawsze posiadamy prawdziwą mądrość. Mamy niezliczone możliwości wyrażania swoich opinii, lecz często zapominamy sprawdzić, czy nasze słowa rzeczywiście odzwierciedlają serce Chrystusa.
Roztropność polityczna, rozumiana jako prawy rozum w działaniu, nie wzywa nas ani do strachu, ani do obojętności. Wzywa nas natomiast do aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym z dobrze uformowanym sumieniem, oświeconym przez wiarę i kierowanym miłością. Chrześcijanin nie może zrezygnować z poszukiwania prawdy, obrony sprawiedliwości ani wskazywania zła; ale nie może też czynić tego kosztem prawdy, pokoju serca lub szacunku dla godności osób myślących inaczej.
W epoce mediów społecznościowych praktykowanie roztropności oznacza sprzeciw wobec dyktatury natychmiastowości. Oznacza sprawdzanie przed udostępnieniem, słuchanie przed odpowiedzią, rozumienie przed osądem i modlitwę przed działaniem. Oznacza pamiętanie, że każdy wpis, każdy komentarz i każda rozmowa mogą stać się okazją do budowania mostów albo wznoszenia murów.
Święty Paweł zachęcał chrześcijan:
„Wszystko badajcie, a co szlachetne – zachowujcie.” (1 Tes 5,21)
Te słowa, napisane niemal dwa tysiące lat temu, są niezwykle aktualne. Stanowią prawdziwy program życia dla wierzącego, który chce żyć w świecie cyfrowym, ale nie stać się jego niewolnikiem.
Bardziej niż kiedykolwiek Kościół potrzebuje świeckich zdolnych uczestniczyć w życiu politycznym i społecznym z inteligencją, spokojem i autentycznym duchem Ewangelii; mężczyzn i kobiet, którzy nie będą niewolnikami chwilowych trendów, lecz świadkami prawdy; ludzi, którzy rozumieją, że prawdziwe zwycięstwo nie polega na pokonaniu przeciwnika w internetowej dyskusji, ale na przybliżeniu dusz do Chrystusa.
Odzyskać roztropność polityczną oznacza ostatecznie odzyskać głęboko chrześcijański sposób patrzenia na świat: oczami prawdy, sercem pełnym miłości i z nadzieją pokładaną nie w przemijających władzach tego świata, lecz w Królestwie Bożym, które trwa na wieki.
Tam, gdzie polaryzacja dzieli, roztropność jednoczy; tam, gdzie kłamstwo zaciemnia, roztropność oświeca; tam, gdzie pośpiech rani, roztropność leczy.
I właśnie tę cnotę nasze społeczeństwo musi dziś pilnie na nowo odkryć.
