W 1969 roku Ko\u015bci\u00f3\u0142 Katolicki wprowadzi\u0142 now\u0105 form\u0119 sprawowania Mszy. Miliony wiernych przyj\u0119\u0142y t\u0119 zmian\u0119, nie rozumiej\u0105c jej do ko\u0144ca. Dzi\u015b, po dziesi\u0119cioleciach, wielu katolik\u00f3w nigdy nie pozna\u0142o tego, co zosta\u0142o utracone. Ten artyku\u0142 jest dla nich.<\/p>\n\n\n\n
Wyobra\u017a sobie, \u017ce pewnego dnia przychodzisz do swojego ko\u015bcio\u0142a i odkrywasz, \u017ce przemalowano freski, usuni\u0119to o\u0142tarze, zmieniono modlitwy i przeorganizowano ca\u0142\u0105 celebracj\u0119. M\u00f3wi\u0105 ci, \u017ce to \u201eodnowa\u201d. \u017be wszystko pozostaje \u201ew istocie\u201d takie samo. Ale co\u015b w tobie czuje, \u017ce jednak nie.<\/p>\n\n\n\n
W du\u017cym skr\u00f3cie w\u0142a\u015bnie tego do\u015bwiadczy\u0142y miliony katolik\u00f3w w latach 1969\u20131970, kiedy papie\u017c Pawe\u0142 VI promulgowa\u0142 Novus Ordo Missae \u2014 Now\u0105 Msz\u0119 \u2014 w kontek\u015bcie reform Soboru Watyka\u0144skiego II. Msza, kt\u00f3ra by\u0142a celebrowana, z niewielkimi zmianami, przez ponad tysi\u0105c lat \u2014 znana jako Msza Trydencka, Msza \u015bw. Piusa V, Msza Tradycyjna lub Forma Nadzwyczajna \u2014 zosta\u0142a praktycznie usuni\u0119ta z dnia na dzie\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Wielu ludzi nie wie, \u017ce reforma nie by\u0142a jedynie \u201et\u0142umaczeniem na j\u0119zyk narodowy\u201d ani prostym \u201euproszczeniem\u201d. By\u0142a g\u0142\u0119bok\u0105 przebudow\u0105, kt\u00f3ra usun\u0119\u0142a, skr\u00f3ci\u0142a lub przekszta\u0142ci\u0142a ca\u0142e cz\u0119\u015bci liturgii, strze\u017cone przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 przez wieki. Cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re nie by\u0142y jedynie \u015bredniowiecznym rytualizmem, lecz \u017cyw\u0105 teologi\u0105, modlitw\u0105 oczyszczon\u0105 do istoty, doktryn\u0105 wyra\u017con\u0105 w ge\u015bcie i s\u0142owie.<\/p>\n\n\n\n
Ten artyku\u0142 nie ma by\u0107 atakiem na kogokolwiek ani jedynie nostalgiczn\u0105 obron\u0105 przesz\u0142o\u015bci. Jest \u0107wiczeniem pami\u0119ci, teologii i mi\u0142o\u015bci do liturgii. Bo aby doceni\u0107 to, co mamy \u2014 albo to, co utracili\u015bmy \u2014 najpierw musimy to zrozumie\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Przejdziemy krok po kroku przez wszystko, co Novus Ordo usun\u0119\u0142o, skr\u00f3ci\u0142o lub znacz\u0105co zmieni\u0142o wzgl\u0119dem dawnej Mszy. I wyja\u015bnimy, dlaczego ka\u017cda z tych cz\u0119\u015bci mia\u0142a znaczenie.<\/p>\n\n\n\n
Msza Tradycyjna rozpoczyna\u0142a si\u0119 na d\u0142ugo przed tym, jak kap\u0142an dotar\u0142 do o\u0142tarza. Zaczyna\u0142a si\u0119, gdy schodzi\u0142 po stopniach prezbiterium i stoj\u0105c przed stopniami o\u0142tarza rozpoczyna\u0142 uroczysty dialog z ministrantami. Modlitwy te nazywa si\u0119 Modlitwami u Stopni O\u0142tarza.<\/p>\n\n\n\n
Kap\u0142an i ministranci odmawiali na przemian Psalm 42 (43 wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnej numeracji): \u201eOs\u0105d\u017a mnie, Bo\u017ce, i bro\u0144 mojej sprawy przeciw narodowi niewiernemu; wybaw mnie od cz\u0142owieka podst\u0119pnego i niegodziwego… Ze\u015blij \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 swoj\u0105 i prawd\u0119 swoj\u0105; one mnie poprowadz\u0105 i zaprowadz\u0105 na g\u00f3r\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 Twoj\u0105 i do przybytk\u00f3w Twoich…\u201d<\/p>\n\n\n\n
Nast\u0119pnie celebrans wypowiada\u0142 Confiteor \u2014 powszechn\u0105 spowied\u017a z grzech\u00f3w \u2014 najpierw sam, w g\u0142\u0119bokim pochyleniu: \u201eSpowiadam si\u0119 Bogu wszechmog\u0105cemu, Naj\u015bwi\u0119tszej zawsze Dziewicy Maryi, \u015bwi\u0119temu Micha\u0142owi Archanio\u0142owi, \u015bwi\u0119temu Janowi Chrzcicielowi, \u015bwi\u0119tym Aposto\u0142om Piotrowi i Paw\u0142owi, wszystkim \u015awi\u0119tym i wam, bracia, \u017ce bardzo zgrzeszy\u0142em my\u015bl\u0105, mow\u0105, uczynkiem i zaniedbaniem…\u201d Ministranci odpowiadali swoim w\u0142asnym Confiteor. Potem kap\u0142an udziela\u0142 im absolucji, a oni jemu.<\/p>\n\n\n\n
To wszystko znikn\u0119\u0142o w Novus Ordo.<\/p>\n\n\n\n
Co utracono teologicznie? Modlitwy te wyra\u017ca\u0142y w spos\u00f3b jednoznaczny, \u017ce kap\u0142an nie by\u0142 jedynie \u201eanimatorem\u201d ani \u201eprzewodnicz\u0105cym zgromadzenia\u201d. By\u0142 grzesznikiem, kt\u00f3ry przed zbli\u017ceniem si\u0119 do o\u0142tarza musia\u0142 uzna\u0107 swoj\u0105 niegodno\u015b\u0107 i prosi\u0107 o mi\u0142osierdzie. Fizyczna droga \u2014 zej\u015bcie do stopni o\u0142tarza, g\u0142\u0119boki uk\u0142on, a potem wej\u015bcie \u2014 by\u0142a gestyczn\u0105 katechez\u0105 o pokorze s\u0142ugi wobec Bo\u017cego majestatu. Psalm 42 wprowadza\u0142 wiernego w ducha cz\u0142owieka, kt\u00f3ry pragnie doj\u015b\u0107 do o\u0142tarza Boga z oczyszczonym sercem.<\/p>\n\n\n\n
Novus Ordo zast\u0105pi\u0142o to wszystko pozdrowieniem ludu, kr\u00f3tkim i opcjonalnym co do formy aktem pokuty oraz otwarciem, kt\u00f3re skupia uwag\u0119 bardziej na zgromadzeniu ni\u017c na niegodno\u015bci s\u0142ugi wobec sacrum.<\/p>\n\n\n\n
Na ko\u0144cu Mszy Tradycyjnej, po b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwie ko\u0144cowym, dzia\u0142o si\u0119 co\u015b niezwyk\u0142ego: kap\u0142an, zwr\u00f3cony ku o\u0142tarzowi, czyta\u0142 po cichu \u2014 lub \u015bpiewa\u0142 podczas Mszy uroczystej \u2014 pocz\u0105tek Ewangelii \u015bw. Jana: \u201eNa pocz\u0105tku by\u0142o S\u0142owo, a S\u0142owo by\u0142o u Boga i Bogiem by\u0142o S\u0142owo…\u201d (J 1,1\u201314).<\/p>\n\n\n\n
Tekst ten, zwany Ostatni\u0105 Ewangeli\u0105, ko\u0144czy\u0142 Msz\u0119 niczym kosmiczny hymn. Wierni kl\u0119kali przy s\u0142owach \u201eEt Verbum caro factum est\u201d \u2014 \u201eA S\u0142owo sta\u0142o si\u0119 cia\u0142em\u201d \u2014 wykonuj\u0105c przykl\u0119kni\u0119cie wobec tajemnicy Wcielenia, kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bnie celebrowali i przyj\u0119li w Komunii.<\/p>\n\n\n\n
Dlaczego by\u0142o to tak wa\u017cne? Prolog Jana jest uwa\u017cany przez Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a za jeden ze szczyt\u00f3w teologii objawionej. \u015awi\u0119ty Augustyn twierdzi\u0142, \u017ce tekst ten zas\u0142uguje na zapisanie z\u0142otymi literami i umieszczenie w ko\u015bcio\u0142ach. Ko\u0144czenie nim Mszy oznacza\u0142o przypomnienie, \u017ce ca\u0142a celebracja eucharystyczna ma sw\u00f3j fundament w tajemnicy Wcielenia: to samo S\u0142owo, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 cia\u0142em na pocz\u0105tku czas\u00f3w, staje si\u0119 obecne pod postaciami eucharystycznymi. By\u0142a to doskona\u0142a synteza teologiczna.<\/p>\n\n\n\n
Ponadto tradycja ludowa przypisywa\u0142a tym s\u0142owom niemal namacalny wymiar sakramentalny: wielu wiernych oczekiwa\u0142o tego momentu z wielk\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105, a kap\u0142ani mogli odmawia\u0107 t\u0119 Ewangeli\u0119 w sytuacjach niebezpiecze\u0144stwa jako modlitw\u0119 egzorcyzmu i ochrony.<\/p>\n\n\n\n
Novus Ordo ca\u0142kowicie usun\u0119\u0142o Ostatni\u0105 Ewangeli\u0119. Po prostu znikn\u0119\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Od pontyfikatu Leon XIII (1878\u20131903), po ka\u017cdej Mszy czytanej odmawiano na g\u0142os, kl\u0119cz\u0105c, tak zwane Modlitwy Leonowe: trzy Zdrowa\u015b Maryjo, Salve Regina, modlitw\u0119 do Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego oraz s\u0142ynn\u0105 modlitw\u0119 do \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a: \u201e\u015awi\u0119ty Michale Archaniele, bro\u0144 nas w walce; przeciw niegodziwo\u015bci i zasadzkom z\u0142ego ducha b\u0105d\u017a nasz\u0105 obron\u0105…\u201d<\/p>\n\n\n\n
Pocz\u0105tkowo nakazane w intencji odzyskania wolno\u015bci Pa\u0144stwa Ko\u015bcielnego, Leon XIII rozszerzy\u0142 je na ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 powszechny z wyra\u017anie duchow\u0105 intencj\u0105: ochrony Ko\u015bcio\u0142a przed mocami z\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Modlitwa do \u015bw. Micha\u0142a zosta\u0142a usuni\u0119ta z ko\u0144ca Mszy w reformie liturgicznej. Dzi\u015b wielu proboszcz\u00f3w przywr\u00f3ci\u0142o j\u0105 z w\u0142asnej inicjatywy, a papie\u017ce Jan Pawe\u0142 II i Franciszek wyra\u017anie zach\u0119cali do jej odmawiania. Nie stanowi jednak ju\u017c cz\u0119\u015bci oficjalnej struktury nowej Mszy.<\/p>\n\n\n\n
Jakie przes\u0142anie nios\u0142o jej usuni\u0119cie? Dla wielu tradycyjnych teolog\u00f3w i liturgist\u00f3w eliminacja tej modlitwy by\u0142a symptomem wizji \u015bwiata, kt\u00f3ra mia\u0142a tendencj\u0119 do minimalizowania wymiaru walki duchowej oraz realnego istnienia diab\u0142a jako aktywnego przeciwnika. Msza Tradycyjna by\u0142a w pe\u0142ni \u015bwiadoma, \u017ce ka\u017cda celebracja eucharystyczna jest duchowym polem walki. Novus Ordo, w swojej pierwotnej redakcji, zdawa\u0142o si\u0119 przedstawia\u0107 bardziej \u201e\u0142agodn\u0105\u201d wizj\u0119 rzeczywisto\u015bci nadprzyrodzonej.<\/p>\n\n\n\n
To by\u0107 mo\u017ce najg\u0142\u0119bszy teologicznie punkt ze wszystkich.<\/p>\n\n\n\n
Msza Tradycyjna mia\u0142a jeden jedyny Kanon: Kanon Rzymski, kt\u00f3rego zasadnicze formu\u0142y si\u0119gaj\u0105 IV wieku lub wcze\u015bniej, a kt\u00f3ry \u015awi\u0119ty Grzegorz Wielki (VI wiek) praktycznie ustali\u0142 w formie, kt\u00f3ra dotar\u0142a do naszych czas\u00f3w. Kanon ten by\u0142 praktycznie s\u0142owo w s\u0142owo t\u0105 sam\u0105 modlitw\u0105, kt\u00f3r\u0105 przez ponad tysi\u0105c lat wypowiadali wszyscy kap\u0142ani Ko\u015bcio\u0142a \u0142aci\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n
Kanon Rzymski jest arcydzie\u0142em teologicznej g\u0119sto\u015bci:<\/p>\n\n\n\n
W Novus Ordo Kanon Rzymski sta\u0142 si\u0119 \u201eModlitw\u0105 Eucharystyczn\u0105 I\u201d, jedn\u0105 z czterech pocz\u0105tkowych opcji (dzi\u015b jest ich znacznie wi\u0119cej). I cho\u0107 tekst zachowano niemal w ca\u0142o\u015bci, jego status jako jedynej, wy\u0142\u0105cznej i niezast\u0105pionej modlitwy zosta\u0142 zniszczony. Kap\u0142ani mogli wybiera\u0107 spo\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych modlitw eucharystycznych, wielu nowego autorstwa, niekt\u00f3rych wyra\u017anie kr\u00f3tszych i mniej precyzyjnych teologicznie.<\/p>\n\n\n\n
Co to oznacza? Wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 Kanonu Rzymskiego nie by\u0142a historycznym przypadkiem: by\u0142a wyrazem tego, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 JEDEN spos\u00f3b konsekracji, jedn\u0105 s\u0142own\u0105 drog\u0119 do Ofiary. Zwielokrotnienie modlitw eucharystycznych \u2014 kt\u00f3re w niekt\u00f3rych konferencjach episkopat\u00f3w osi\u0105gn\u0119\u0142o dziesi\u0105tki wariant\u00f3w \u2014 zrelatywizowa\u0142o t\u0119 jedno\u015b\u0107. Ponadto niekt\u00f3re nowe modlitwy by\u0142y krytykowane przez teolog\u00f3w, takich jak kardyna\u0142 Alfredo Ottaviani w jego s\u0142ynnym \u201eKr\u00f3tkim Studium Krytycznym\u201d z 1969 roku, wskazuj\u0105c, \u017ce pewne formu\u0142y mog\u0142y by\u0107 interpretowane w spos\u00f3b niejednoznaczny w odniesieniu do ofiarniczego charakteru Mszy.<\/p>\n\n\n\n
Podczas Kanonu Rzymskiego w Mszy Tradycyjnej kap\u0142an wykonywa\u0142 seri\u0119 znak\u00f3w krzy\u017ca nad kielichem i paten\u0105 w okre\u015blonych momentach. \u0141\u0105cznie podczas Kanonu wykonywano ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t znak\u00f3w krzy\u017ca. Ka\u017cdy z nich mia\u0142 precyzyjne znaczenie teologiczne.<\/p>\n\n\n\n
Na przyk\u0142ad w Quam oblationem, bezpo\u015brednio przed Konsekracj\u0105, kap\u0142an wykonywa\u0142 pi\u0119\u0107 znak\u00f3w krzy\u017ca nad darami, prosz\u0105c, aby zosta\u0142y uczynione \u201eb\u0142ogos\u0142awion\u0105, zatwierdzon\u0105, uznan\u0105, rozumn\u0105 i przyjemn\u0105\u201d: ka\u017cde s\u0142owo i ka\u017cdy gest wyra\u017ca\u0142y inny aspekt tego, co mia\u0142o dokona\u0107 si\u0119 podczas Konsekracji.<\/p>\n\n\n\n
Po Konsekracji znaki krzy\u017ca nad Hosti\u0105 i Kielichem wyra\u017ca\u0142y, \u017ce to w\u0142a\u015bnie to Cia\u0142o i ta sama Krew s\u0105 ofiarowane Ojcu.<\/p>\n\n\n\n
W Novus Ordo liczba znak\u00f3w krzy\u017ca zosta\u0142a drastycznie zredukowana \u2014 z ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu do zaledwie dw\u00f3ch lub trzech \u2014 a wiele gest\u00f3w ca\u0142kowicie znikn\u0119\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Teologia gest\u00f3w: Msza Tradycyjna rozumia\u0142a, \u017ce cia\u0142o modli si\u0119 razem z g\u0142osem. Gesty nie by\u0142y dekoracj\u0105: by\u0142y teologi\u0105 uciele\u015bnion\u0105, widzialn\u0105, uczestnicz\u0105c\u0105. Systematyczne usuwanie tych znak\u00f3w zubo\u017cy\u0142o symboliczn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119 celebracji i przyczyni\u0142o si\u0119 do bardziej \u201ewerbalnego\u201d, a mniej sakramentalnego postrzegania liturgii.<\/p>\n\n\n\n
W Mszy Tradycyjnej kap\u0142an wykonywa\u0142 liczne przykl\u0119kni\u0119cia w okre\u015blonych momentach Kanonu i podczas rozdawania Komunii. Po Konsekracji Hostii przykl\u0119ka\u0142. Po Konsekracji Kielicha przykl\u0119ka\u0142. Przed i po przyj\u0119ciu Komunii przykl\u0119ka\u0142. Gdy ukazywa\u0142 ludowi konsekrowan\u0105 Hosti\u0119, przykl\u0119ka\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Ponadto w wielu momentach kap\u0142an wykonywa\u0142 g\u0142\u0119boki uk\u0142on (inclinatio profunda) przed o\u0142tarzem, przed imieniem Jezusa, przed imieniem Maryi, przy okre\u015blonych modlitwach.<\/p>\n\n\n\n
Novus Ordo znacz\u0105co zmniejszy\u0142o liczb\u0119 przykl\u0119kni\u0119\u0107 i praktycznie wyeliminowa\u0142o g\u0142\u0119bokie uk\u0142ony w Kanonie, zast\u0119puj\u0105c je w wielu przypadkach zwyk\u0142ymi sk\u0142onami g\u0142owy.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnolegle praktyka przyjmowania Komunii na kolanach i do ust \u2014 b\u0119d\u0105ca uniwersaln\u0105 norm\u0105 w Ko\u015bciele \u0142aci\u0144skim \u2014 zosta\u0142a zast\u0105piona, poprzez kolejne indulty, Komuni\u0105 na r\u0119k\u0119 i na stoj\u0105co, kt\u00f3ra dzi\u015b jest dominuj\u0105c\u0105 praktyk\u0105 w wielu krajach.<\/p>\n\n\n\n
J\u0119zyk cia\u0142a wobec sacrum: Postawa cia\u0142a nie jest neutralna. Przykl\u0119kni\u0119cie jest fizycznym wyrazem adoracji: uznaje, \u017ce przed nami jest co\u015b \u2014 kto\u015b \u2014 kto zas\u0142uguje na nasz\u0105 prostracj\u0119. Kiedy wierny przyjmowa\u0142 Komuni\u0119 kl\u0119cz\u0105c i do ust, jego postawa g\u0142osi\u0142a: \u201eJestem niegodny, ale zbli\u017cam si\u0119 do Pana.\u201d Kiedy przyjmuje j\u0105 stoj\u0105c i na r\u0119k\u0119, postawa mo\u017ce przekazywa\u0107 co\u015b innego, niekoniecznie b\u0142\u0119dnego, ale jednak odmiennego.<\/p>\n\n\n\n
Kardyna\u0142 Joseph Ratzinger \u2014 przysz\u0142y Benedykt XVI \u2014 pisa\u0142 o tym obszernie w swojej ksi\u0105\u017cce \u201eDuch liturgii\u201d, twierdz\u0105c, \u017ce postawa cia\u0142a w liturgii nie jest oboj\u0119tna i \u017ce utrata przykl\u0119kni\u0119cia wobec Sakramentu przyczyni\u0142a si\u0119 do erozji wiary w Rzeczywist\u0105 Obecno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Offertorium Mszy Tradycyjnej by\u0142o z\u0142o\u017con\u0105 i bogat\u0105 liturgi\u0105, kt\u00f3ra symbolicznie uprzedza\u0142a ofiar\u0119. Kap\u0142an wypowiada\u0142 szczeg\u00f3lne modlitwy podczas ofiarowania chleba i wina, uznaj\u0105c swoj\u0105 niegodno\u015b\u0107 i prosz\u0105c Boga o przyj\u0119cie ofiary.<\/p>\n\n\n\n
W\u015br\u00f3d modlitw dawnego Offertorium wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119:<\/p>\n\n\n\n
Novus Ordo zast\u0105pi\u0142o ca\u0142e to Offertorium b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwami inspirowanymi \u017cydowskim rytem Berakah: \u201eB\u0142ogos\u0142awiony jeste\u015b, Panie, Bo\u017ce wszech\u015bwiata, bo dzi\u0119ki Twojej hojno\u015bci otrzymali\u015bmy ten chleb \/ to wino, owoc ziemi \/ winnego krzewu i pracy r\u0105k ludzkich, kt\u00f3ry Tobie przynosimy; stanie si\u0119 dla nas chlebem \u017cycia \/ napojem duchowym.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Kontrowersja teologiczna: Zmiana nie by\u0142a jedynie formalna. Krytycy \u2014 w\u015br\u00f3d nich liturgi\u015bci najwy\u017cszej klasy \u2014 wskazywali, \u017ce b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Novus Ordo podkre\u015blaj\u0105 chleb i wino jako \u201eowoc ziemi i pracy r\u0105k ludzkich\u201d, wyra\u017cenia, kt\u00f3re bez kontekstu mog\u0105 brzmie\u0107 bardziej jak prezentacja ludzkich dar\u00f3w ni\u017c ofiara przeb\u0142agalna. Dawne Offertorium natomiast by\u0142o wyra\u017anie ofiarnicze od samego pocz\u0105tku: m\u00f3wi\u0142o o \u201enieskalanej Hostii\u201d, o \u201egrzechach\u201d, kt\u00f3re wymagaj\u0105 przeb\u0142agania, o ofierze, kt\u00f3ra musi zosta\u0107 \u201eprzyj\u0119ta\u201d. Nowe Offertorium sta\u0142o si\u0119 tak podobne do \u017cydowskich b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw, \u017ce niekt\u00f3rzy protestanci uznali je za ca\u0142kowicie akceptowalne, co dla katolickich liturgist\u00f3w by\u0142o sygna\u0142em alarmowym co do tego, czy ofiarnicza natura Mszy jest wyra\u017cana wystarczaj\u0105co jasno.<\/p>\n\n\n\n
W Mszy Tradycyjnej czytanej (Missa Lecta lub Msza cicha) Kanon \u2014 od Prefacji a\u017c do ko\u0144cowej doksologii \u2014 by\u0142 recytowany przez kap\u0142ana cicho, niemal w milczeniu, podczas gdy lud modli\u0142 si\u0119 lub \u015bledzi\u0142 Msz\u0119 w swoim mszaliku. Jedynie s\u0142owa Konsekracji mog\u0142y by\u0107 wypowiedziane nieco g\u0142o\u015bniej, a dzwonek oznajmia\u0142 kluczowe momenty: podniesienie Hostii i Kielicha.<\/p>\n\n\n\n
To milczenie nie oznacza\u0142o wykluczenia wiernych. By\u0142o sposobem przekazania, \u017ce to, co dokonuje si\u0119 na o\u0142tarzu, ma natur\u0119 inn\u0105 ni\u017c zwyk\u0142a ludzka mowa. Kap\u0142an nie \u201eprowadzi\u0142 spotkania\u201d ani nie \u201ewyja\u015bnia\u0142 czego\u015b\u201d. Sprawowa\u0142 Ofiar\u0119, po\u015bredniczy\u0142 mi\u0119dzy \u015bwiatem a Bogiem, a milczenie by\u0142o w\u0142a\u015bciwym j\u0119zykiem dla tej tajemnicy.<\/p>\n\n\n\n
Novus Ordo nakazuje recytowanie modlitw eucharystycznych na g\u0142os i w j\u0119zyku narodowym. Kanon Rzymski w Mszy Tradycyjnej by\u0142 po \u0142acinie, co dodawa\u0142o dodatkow\u0105 warstw\u0119 sacrum: \u0142acina, martwy j\u0119zyk codziennego u\u017cycia, stawa\u0142a si\u0119 j\u0119zykiem wieczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Teologia liturgicznego milczenia: Josef Pieper, Romano Guardini, Hans Urs von Balthasar \u2014 a bardziej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie papie\u017c Benedykt XVI \u2014 pisali o znaczeniu ciszy w liturgii. Cisza nie jest wad\u0105 wymagaj\u0105c\u0105 naprawy ani przeszkod\u0105 dla uczestnictwa. Jest najbardziej odpowiedni\u0105 ludzk\u0105 odpowiedzi\u0105 wobec tajemnicy Boga. Kiedy Kanon by\u0142 recytowany w ciszy, wierni nie byli wykluczani: byli zapraszani do skupienia. Kap\u0142an modli\u0142 si\u0119 w imieniu wszystkich, a milczenie ludu by\u0142o najwy\u017csz\u0105 form\u0105 wewn\u0119trznego uczestnictwa.<\/p>\n\n\n\n
W Mszy Tradycyjnej kap\u0142an celebrowa\u0142 ad orientem: zwr\u00f3cony ku o\u0142tarzowi, plecami do ludu, skierowany ku Wschodowi \u2014 kierunkowi wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca, symbolowi powracaj\u0105cego Chrystusa. Nie chodzi\u0142o o to, \u017ce kap\u0142an \u201eodwraca\u0142 si\u0119 plecami do ludu\u201d. Chodzi\u0142o o to, \u017ce kap\u0142an i lud razem patrzyli w tym samym kierunku: ku Bogu.<\/p>\n\n\n\n
Orientacja ta by\u0142a powszechna w staro\u017cytnym Ko\u015bciele. Pierwsze bazyliki chrze\u015bcija\u0144skie budowano z o\u0142tarzem skierowanym na wsch\u00f3d. Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a wyja\u015bniali, \u017ce modlitwa ku Wschodowi jest modlitw\u0105 ku \u015bwiat\u0142u, ku Chrystusowi \u2014 S\u0142o\u0144cu Sprawiedliwo\u015bci, ku Paruzji.<\/p>\n\n\n\n
Novus Ordo wprowadzi\u0142o \u2014 cho\u0107 nie przepisa\u0142o tego wprost \u2014 celebracj\u0119 versus populum: kap\u0142an zwr\u00f3cony ku ludowi, patrz\u0105cy na zgromadzenie. To ustawienie, kt\u00f3re rozprzestrzeni\u0142o si\u0119 w ca\u0142ym \u015bwiecie katolickim, radykalnie zmieni\u0142o postrzeganie tego, czym jest Msza.<\/p>\n\n\n\n
Symboliczne konsekwencje s\u0105 ogromne: Kiedy kap\u0142an patrzy na lud, uwaga skupia si\u0119 na nim jako \u201eprzewodnicz\u0105cym zgromadzenia\u201d. Kiedy kap\u0142an patrzy ku o\u0142tarzowi, uwaga skupia si\u0119 na tym, co dzieje si\u0119 na o\u0142tarzu. Kardyna\u0142 Ratzinger zauwa\u017cy\u0142, \u017ce kap\u0142an celebruj\u0105cy versus populum zamienia liturgi\u0119 w widowisko zamkni\u0119te na sobie samym, spotkanie, w kt\u00f3rym grupa kontempluje sam\u0105 siebie, zamiast wsp\u00f3lnej procesji ku Bogu. Napisa\u0142: \u201eNie powinno by\u0107 dialogu mi\u0119dzy kap\u0142anem a ludem, lecz wsp\u00f3lna s\u0142u\u017cba skierowana ku Panu.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ten punkt jest techniczny, ale kluczowy. S\u0142owa Konsekracji Kielicha w Mszy Tradycyjnej brzmi\u0105: \u201eHic est enim calix Sanguinis mei, novi et aeterni testamenti: mysterium fidei: qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum.\u201d To znaczy: \u201eTo jest bowiem kielich Krwi mojej, nowego i wiecznego przymierza: tajemnica wiary: kt\u00f3ra za was i za wielu b\u0119dzie wylana na odpuszczenie grzech\u00f3w.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Kluczowe wyra\u017cenie: \u201epro multis\u201d = \u201eza wielu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W Novus Ordo formu\u0142a zosta\u0142a zmieniona na: \u201epro vobis et pro omnibus\u201d = \u201eza was i za wszystkich\u201d. T\u0142umaczenie to by\u0142o u\u017cywane w wersjach narodowych od 1969 roku a\u017c mniej wi\u0119cej do 2012 roku, kiedy Benedykt XVI nakaza\u0142 przywr\u00f3cenie poprawnego t\u0142umaczenia \u201epro multis\u201d we wszystkich j\u0119zykach.<\/p>\n\n\n\n
Dlaczego to wa\u017cne? \u201eZa wielu\u201d i \u201eza wszystkich\u201d nie s\u0105 r\u00f3wnowa\u017cne. S\u0142owa Ewangelii (Mt 26,28; Mk 14,24) m\u00f3wi\u0105 \u201eza wielu\u201d, a nie \u201eza wszystkich\u201d. Wyra\u017cenie \u201eza wielu\u201d nie oznacza, \u017ce zbawienie jest ekskluzywne, lecz wyra\u017ca skuteczny owoc ofiary \u2014 tych, kt\u00f3rzy przyjmuj\u0105 j\u0105 z odpowiedni\u0105 dyspozycj\u0105 \u2014 wobec owocu wystarczaj\u0105cego \u2014 kt\u00f3ry jest dla wszystkich ludzi. Zast\u0105pienie \u201eza wielu\u201d przez \u201eza wszystkich\u201d stworzy\u0142o dekady teologicznej dwuznaczno\u015bci co do tego, czy Msza automatycznie gwarantuje powszechne zbawienie, co przeczy doktrynie o konieczno\u015bci wiary i osobistej dyspozycji.<\/p>\n\n\n\n
Ponadto usuni\u0119to wyra\u017cenie \u201emysterium fidei\u201d \u2014 \u201etajemnica wiary\u201d \u2014 ze s\u0142\u00f3w Konsekracji i przeniesiono je do aklamacji po konsekracji, gdzie sta\u0142o si\u0119 po prostu jednym z kilku opcjonalnych tekst\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W Mszy Tradycyjnej przed Komuni\u0105 kap\u0142an odmawia\u0142 po cichu seri\u0119 g\u0142\u0119boko osobistych i pokornych modlitw przygotowawczych. W\u015br\u00f3d nich znajdowa\u0142y si\u0119:<\/p>\n\n\n\n
W Novus Ordo modlitwy te zosta\u0142y uproszczone lub usuni\u0119te, a Domine non sum dignus zosta\u0142o zredukowane do jednego odm\u00f3wienia (wobec trzech w dawnym rycie).<\/p>\n\n\n\n
Usuni\u0119to r\u00f3wnie\u017c oddzieln\u0105 Komuni\u0119 szafarzy od Komunii ludu: w Mszy Tradycyjnej kap\u0142an najpierw komunikowa\u0142 sam, a potem rozdawa\u0142 Komuni\u0119. Ceremonia\u0142 jasno podkre\u015bla\u0142 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy kap\u0142a\u0144stwem s\u0142u\u017cebnym a powszechnym kap\u0142a\u0144stwem wiernych.<\/p>\n\n\n\n
Kalendarz liturgiczny Mszy Tradycyjnej zosta\u0142 g\u0142\u0119boko zreformowany wraz z Novus Ordo. Liczne \u015bwi\u0119ta \u015bwi\u0119tych zosta\u0142y usuni\u0119te lub przeniesione, niekt\u00f3re bardzo zakorzenione w pobo\u017cno\u015bci ludowej. W\u015br\u00f3d \u015bwi\u0119tych, kt\u00f3rzy utracili swoje powszechne \u015bwi\u0119to liturgiczne lub zostali \u201ezdegradowani\u201d w randze, znajduj\u0105 si\u0119 postacie takie jak \u015awi\u0119ty Krzysztof, \u015awi\u0119ta Filomena, \u015awi\u0119ty Piotr Nolasco, \u015awi\u0119ty Jan Nepomucen i wielu innych.<\/p>\n\n\n\n
Ponadto w Mszy Tradycyjnej istnia\u0142 bogaty system Mszy wotywnych: specjalnych Mszy, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 celebrowane ku czci okre\u015blonych tajemnic (Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej, Pi\u0119ciu \u015awi\u0119tych Ran, Najdro\u017cszej Krwi, Naj\u015bwi\u0119tszego Imienia Jezus…) lub w konkretnych sytuacjach (czas wojny, dzi\u0119kczynienie, za chorych, za podr\u00f3\u017cuj\u0105cych drog\u0105 morsk\u0105…). Msze te mia\u0142y w\u0142asne teksty, antyfony i szczeg\u00f3lne modlitwy \u2014 skarb zastosowanej duchowo\u015bci, kt\u00f3ry zosta\u0142 znacznie ograniczony.<\/p>\n\n\n\n
Cykl czyta\u0144 r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142 przebudowany: Msza Tradycyjna mia\u0142a cykl jednoroczny, ze sta\u0142ymi episto\u0142ami i ewangeliami na ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119. Novus Ordo wprowadzi\u0142o trzyletni cykl (ABC) na niedziele i dwuletni na dni powszednie. Cho\u0107 zwi\u0119kszy\u0142o to liczb\u0119 czytanych tekst\u00f3w biblijnych, niekt\u00f3rzy krytycy wskazuj\u0105, \u017ce coroczne powtarzanie tej samej Ewangelii w t\u0119 sam\u0105 niedziel\u0119 mia\u0142o warto\u015b\u0107 katechetyczn\u0105 \u2014 wierni zapami\u0119tywali teksty i internalizowali je rok po roku.<\/p>\n\n\n\n
W Mszy Tradycyjnej podczas \u015bpiewu Agnus Dei kap\u0142an wykonywa\u0142 obrz\u0119d \u0142amania: od\u0142amywa\u0142 ma\u0142\u0105 cz\u0105stk\u0119 konsekrowanej Hostii i wk\u0142ada\u0142 j\u0105 do kielicha. Gest ten \u2014 zwany commixtio \u2014 ma bardzo staro\u017cytne korzenie i symbolicznie wyra\u017ca zjednoczenie cz\u0142owiecze\u0144stwa Chrystusa (reprezentowanego przez Hosti\u0119) z Jego przelan\u0105 Krwi\u0105, a tak\u017ce jedno\u015b\u0107 mi\u0119dzy obecn\u0105 Msz\u0105 a wszystkimi Mszami \u015bwiata: w dawnych czasach papie\u017ce wysy\u0142ali cz\u0105stk\u0119 Hostii konsekrowanej podczas Mszy papieskiej prezbiterom Rzymu, aby w\u0142o\u017cyli j\u0105 do swoich kielich\u00f3w jako znak komunii ko\u015bcielnej.<\/p>\n\n\n\n
Ponadto Agnus Dei w Mszy Tradycyjnej ko\u0144czy\u0142o si\u0119 we Mszach \u017ca\u0142obnych wezwaniem \u201edona eis requiem sempiternam\u201d (daj im wieczny odpoczynek), a zawsze ko\u0144czy\u0142o si\u0119 \u201edona nobis pacem\u201d (obdarz nas pokojem), poprzedzonym dwoma wezwaniami z \u201emiserere nobis\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Obrz\u0119d commixtio zosta\u0142 w Novus Ordo uproszczony niemal do niewidoczno\u015bci, a jego znaczenie zosta\u0142o zaciemnione przez fakt, \u017ce wykonuje si\u0119 go pospiesznie i bez mo\u017cliwo\u015bci wyra\u017anego dostrze\u017cenia go przez wiernych.<\/p>\n\n\n\n
Msza Tradycyjna zawiera\u0142a kilka moment\u00f3w uznania grzechu i b\u0142agania o przebaczenie, kt\u00f3re tworzy\u0142y duchow\u0105 architektur\u0119 stopniowego oczyszczenia podczas ca\u0142ej celebracji. Opr\u00f3cz Confiteor na pocz\u0105tku istnia\u0142o drugie Confiteor przed rozdawaniem Komunii wiernym, w kt\u00f3rym kap\u0142an lub diakon ponownie zaprasza\u0142 obecnych do uznania siebie za grzesznik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
To drugie Confiteor zosta\u0142o usuni\u0119te w Novus Ordo.<\/p>\n\n\n\n
Pokutna struktura Mszy Tradycyjnej przekazywa\u0142a co\u015b wa\u017cnego: \u017ce zbli\u017canie si\u0119 do Komunii wymaga drogi oczyszczenia, \u017ce nie mo\u017cna przychodzi\u0107 do Cia\u0142a Pa\u0144skiego w jakikolwiek spos\u00f3b i w dowolnej dyspozycji. Wielo\u015b\u0107 akt\u00f3w uznania grzechu nie by\u0142a duchowym masochizmem: by\u0142a nadprzyrodzonym realizmem.<\/p>\n\n\n\n
Cho\u0107 \u0142acina nie jest \u201ecz\u0119\u015bci\u0105\u201d Mszy w tym samym sensie co pozosta\u0142e elementy, jej praktyczne usuni\u0119cie z liturgii zwyczajnej zas\u0142uguje na osobn\u0105 analiz\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Msza Tradycyjna by\u0142a \u2014 i jest dzi\u015b tam, gdzie jest dozwolona \u2014 celebrowana w ca\u0142o\u015bci po \u0142acinie, z wyj\u0105tkiem homilii i niekt\u00f3rych opcjonalnych cz\u0119\u015bci. \u0141acina nie by\u0142a \u015bredniowiecznym kaprysem. By\u0142a \u015bwi\u0119tym j\u0119zykiem Ko\u015bcio\u0142a \u0142aci\u0144skiego z g\u0142\u0119bokich powod\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n
Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, w Konstytucji o Liturgii \u015awi\u0119tej Sacrosanctum Concilium<\/em> (1963), nie zni\u00f3s\u0142 \u0142aciny. Przeciwnie, stwierdzi\u0142: \u201eNale\u017cy zachowa\u0107 u\u017cywanie j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego w obrz\u0119dach \u0142aci\u0144skich\u201d (nr 36). Otwarcie na j\u0119zyki narodowe by\u0142o bardziej ograniczone ni\u017c to, co p\u00f3\u017aniej zastosowano. Praktyczne usuni\u0119cie \u0142aciny by\u0142o radykaln\u0105 \u2014 i wed\u0142ug wielu badaczy wymuszon\u0105 \u2014 interpretacj\u0105 tego, co Sob\u00f3r rzeczywi\u015bcie nakaza\u0142.<\/p>\n\n\n\n By\u0107 mo\u017ce w tym momencie zadajesz sobie pytanie: czy to wszystko nie jest ju\u017c przesz\u0142o\u015bci\u0105? Czy nie lepiej patrze\u0107 naprz\u00f3d?<\/p>\n\n\n\n Odpowied\u017a brzmi: liturgiczna przesz\u0142o\u015b\u0107 nie jest przesz\u0142o\u015bci\u0105. Jest tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. Kryzys wiary, kt\u00f3rego do\u015bwiadcza \u015bwiat zachodni \u2014 dramatyczny spadek praktyk religijnych, utrata poczucia sacrum, zamieszanie wok\u00f3\u0142 tego, czym jest Msza i kim jest B\u00f3g \u2014 ma wiele przyczyn. Nie by\u0142oby sprawiedliwe obarcza\u0107 reformy liturgicznej win\u0105 za ca\u0142e z\u0142o. Ale nie jest te\u017c uczciwe ignorowanie korelacji mi\u0119dzy przemian\u0105 liturgii a przemian\u0105 \u2014 na gorsze \u2014 duchowej \u017cywotno\u015bci wielu wsp\u00f3lnot.<\/p>\n\n\n\n Papie\u017c Benedykt XVI, w swoim Li\u015bcie Apostolskim Summorum Pontificum<\/em> (2007), zliberalizowa\u0142 celebracj\u0119 Mszy Tradycyjnej, stwierdzaj\u0105c, \u017ce \u201eto, co by\u0142o \u015bwi\u0119te dla poprzednich pokole\u0144, pozostaje wielkie i \u015bwi\u0119te tak\u017ce dla nas.\u201d Uzna\u0142, \u017ce Dawna Msza nigdy nie zosta\u0142a formalnie zniesiona i \u017ce posiada trwa\u0142\u0105 warto\u015b\u0107 dla Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Papie\u017c Franciszek, poprzez Motu Proprio Traditionis Custodes<\/em> (2021), ponownie na\u0142o\u017cy\u0142 znacz\u0105ce ograniczenia. Debata trwa i jest autentycznie wa\u017cna: kt\u00f3ra forma celebracji najlepiej wyra\u017ca wiar\u0119 Ko\u015bcio\u0142a? Co zyskano, a co utracono wraz z reform\u0105?<\/p>\n\n\n\n Ten artyku\u0142 nie ma rozstrzyga\u0107 tej debaty. Ma na celu co\u015b skromniejszego, ale r\u00f3wnie potrzebnego: aby\u015b pozna\u0142 to, co istnia\u0142o. Aby\u015b, s\u0142ysz\u0105c o \u201eMszy wszech czas\u00f3w\u201d, wiedzia\u0142, o czym mowa. Aby\u015b, widz\u0105c kap\u0142ana celebruj\u0105cego ad orientem, \u015bledz\u0105c Kanon Rzymski w dawnym mszale albo s\u0142ysz\u0105c Prolog \u015bw. Jana na ko\u0144cu Mszy, wiedzia\u0142, \u017ce nie masz do czynienia z archeologiczn\u0105 ekstrawagancj\u0105, lecz z destylatem dwudziestu wiek\u00f3w wiary, modlitwy i teologii.<\/p>\n\n\n\n Liturgia nie jest jedynie zbiorem ryt\u00f3w. Jest sposobem, w jaki modli si\u0119 Ko\u015bci\u00f3\u0142. A spos\u00f3b, w jaki si\u0119 modlimy, w wielkiej mierze determinuje to, w co wierzymy. Lex orandi, lex credendi<\/em>: prawo modlitwy jest prawem wiary. Kiedy zmienia si\u0119 modlitw\u0119, co\u015b w wierze r\u00f3wnie\u017c si\u0119 porusza.<\/p>\n\n\n\n Msza Tradycyjna nie jest doskona\u0142a w tym sensie, \u017ce by\u0142aby z zasady niemo\u017cliwa do reformy. Ale jest g\u0142\u0119boka, pi\u0119kna, pe\u0142na znaczenia i zas\u0142uguje na to, by j\u0105 poznawa\u0107, kocha\u0107 i przekazywa\u0107. Nie jako muzealny skamienia\u0142y eksponat, lecz jako \u017cywy skarb, kt\u00f3rego Ko\u015bci\u00f3\u0142 strze\u017ce dla nadchodz\u0105cych pokole\u0144.<\/p>\n\n\n\n \u201eLiturgia jest punktem styku mi\u0119dzy czasem a wieczno\u015bci\u0105. Dotyka\u0107 liturgii nieczystymi r\u0119kami to dotyka\u0107 gorej\u0105cego krzewu z oboj\u0119tno\u015bci\u0105 tego, kto nie zdejmuje sanda\u0142\u00f3w.\u201d \u2014 Romano Guardini<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli ten artyku\u0142 obudzi\u0142 twoj\u0105 ciekawo\u015b\u0107 lub mi\u0142o\u015b\u0107 do tradycyjnej liturgii, polecamy nast\u0119puj\u0105ce lektury:<\/p>\n\n\n\n Czy uczestniczy\u0142e\u015b kiedy\u015b we Mszy Tradycyjnej w formie nadzwyczajnej? Co najbardziej zwr\u00f3ci\u0142o twoj\u0105 uwag\u0119? Zostaw komentarz. Liturgii si\u0119 nie dyskutuje: liturgi\u0119 si\u0119 prze\u017cywa, kontempluje i kocha.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W 1969 roku Ko\u015bci\u00f3\u0142 Katolicki wprowadzi\u0142 now\u0105 form\u0119 sprawowania Mszy. Miliony wiernych przyj\u0119\u0142y t\u0119 zmian\u0119, nie rozumiej\u0105c jej do ko\u0144ca. Dzi\u015b, po dziesi\u0119cioleciach, wielu katolik\u00f3w nigdy nie pozna\u0142o tego, co zosta\u0142o utracone. Ten artyku\u0142 jest dla nich. Wprowadzenie: Dziedzictwo dwudziestu wiek\u00f3w Wyobra\u017a sobie, \u017ce pewnego dnia przychodzisz do swojego ko\u015bcio\u0142a i odkrywasz, \u017ce przemalowano freski, …<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5941,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[38,52],"tags":[399],"class_list":["post-5940","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-historia-i-tradycja","category-liturgia-i-rok-liturgiczny","tag-novus-ordo"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5940","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5940"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5940\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5942,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5940\/revisions\/5942"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5941"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5940"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5940"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5940"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Zako\u0144czenie: Dlaczego to wszystko ma dzi\u015b znaczenie?<\/h2>\n\n\n\n
Aby dowiedzie\u0107 si\u0119 wi\u0119cej<\/h2>\n\n\n\n
\n