{"id":5211,"date":"2026-03-09T10:54:00","date_gmt":"2026-03-09T09:54:00","guid":{"rendered":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/?p=5211"},"modified":"2026-03-09T10:54:00","modified_gmt":"2026-03-09T09:54:00","slug":"zanim-powstaly-ewangelie-listy-pawla-juz-krazyly-malo-znana-tajemnica-pierwszych-chrzescijan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/zanim-powstaly-ewangelie-listy-pawla-juz-krazyly-malo-znana-tajemnica-pierwszych-chrzescijan\/","title":{"rendered":"Zanim powsta\u0142y Ewangelie\u2026 listy Paw\u0142a ju\u017c kr\u0105\u017cy\u0142y! Ma\u0142o znana tajemnica pierwszych chrze\u015bcijan"},"content":{"rendered":"\n<p>Wielu chrze\u015bcijan wyobra\u017ca sobie narodziny chrze\u015bcija\u0144stwa tak: najpierw powsta\u0142y Ewangelie, potem listy apostolskie, a na ko\u0144cu wszystko zosta\u0142o zebrane w Biblii.<\/p>\n\n\n\n<p>Jednak <strong>rzeczywisto\u015b\u0107 historyczna jest znacznie bardziej fascynuj\u0105ca<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>W rzeczywisto\u015bci, <strong>listy \u015bw. Pawe\u0142 s\u0105 starsze od Ewangelii<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>Tak, dobrze przeczyta\u0142e\u015b.<\/p>\n\n\n\n<p>W czasach, gdy <strong>Ewangelie nie istnia\u0142y jeszcze w formie pisemnej<\/strong>, teksty, kt\u00f3re dzi\u015b wchodz\u0105 w sk\u0142ad <strong>Nowego Testamentu<\/strong>, kr\u0105\u017cy\u0142y ju\u017c w\u015br\u00f3d pierwszych wsp\u00f3lnot chrze\u015bcija\u0144skich: by\u0142y to listy wielkiego aposto\u0142a misyjnego.<\/p>\n\n\n\n<p>To nie tylko ciekawostka historyczna.<br>Ma <strong>g\u0142\u0119bokie znaczenie dla zrozumienia wiary chrze\u015bcija\u0144skiej, tradycji apostolskiej i \u017cycia duchowego dzisiaj<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>Sprawd\u017amy, dlaczego.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\u23f3 Chrze\u015bcija\u0144stwo powsta\u0142o\u2026 bez Nowego Testamentu<\/h1>\n\n\n\n<p>Dzi\u015b przyzwyczajeni jeste\u015bmy do posiadania w domu pe\u0142nej Biblii. Jednak pierwsi chrze\u015bcijanie tego do\u015bwiadczenia nie mieli.<\/p>\n\n\n\n<p>Kiedy <strong>Jezus Chrystus umar\u0142 i zmartwychwsta\u0142 (oko\u0142o roku 30 n.e.)<\/strong>, nie pozostawi\u0142 \u017cadnej ksi\u0105\u017cki. Jego nauka by\u0142a przekazywana w inny spos\u00f3b:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>G\u0142oszenie ustne<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u017bywa pami\u0119\u0107 aposto\u0142\u00f3w<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Liturgia<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u015awiadectwo wsp\u00f3lnot<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Uczniowie g\u0142osili to, co widzieli i s\u0142yszeli.<\/p>\n\n\n\n<p>Sam Nowy Testament to potwierdza. W Ewangelii Jana czytamy:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201eJest jeszcze wiele innych rzeczy, kt\u00f3re uczyni\u0142 Jezus; gdyby ka\u017cd\u0105 z nich zapisa\u0107, my\u015bl\u0119, \u017ce \u015bwiat sam nie m\u00f3g\u0142by pomie\u015bci\u0107 ksi\u0105g, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142oby napisa\u0107.\u201d<br>\u2014 (J 21,25)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p>Innymi s\u0142owy: <strong>wiara chrze\u015bcija\u0144ska powsta\u0142a najpierw jako \u017cywa tradycja, a nie jako ksi\u0105\u017cka<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\u2709\ufe0f Pierwsze strony Nowego Testamentu\u2026 by\u0142y listami<\/h1>\n\n\n\n<p>W latach <strong>50\u201365 n.e.<\/strong>, \u015bw. Pawe\u0142 napisa\u0142 kilka list\u00f3w do wsp\u00f3lnot chrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3re sam za\u0142o\u017cy\u0142.<\/p>\n\n\n\n<p>W\u015br\u00f3d nich:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Rzymian<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>1 i 2 Koryntian<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Galacjan<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Efezjan<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Filipian<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Kolosan<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>1 i 2 Tesaloniczan<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>1 i 2 Tymoteusza<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Tytusa<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Filemona<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Najstarszy z nich, czyli <strong>1 Tesaloniczan<\/strong>, prawdopodobnie powsta\u0142 <strong>oko\u0142o roku 50 n.e.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dla por\u00f3wnania:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><thead><tr><th>Tekst<\/th><th>Przybli\u017cona data<\/th><\/tr><\/thead><tbody><tr><td>Listy Paw\u0142a<\/td><td>50\u201365 n.e.<\/td><\/tr><tr><td>Ewangelia Marka<\/td><td>65\u201370 n.e.<\/td><\/tr><tr><td>Ewangelia Mateusza<\/td><td>70\u201380 n.e.<\/td><\/tr><tr><td>Ewangelia \u0141ukasza<\/td><td>70\u201385 n.e.<\/td><\/tr><tr><td>Ewangelia Jana<\/td><td>90\u2013100 n.e.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>To oznacza co\u015b niezwyk\u0142ego:<\/p>\n\n\n\n<p>\ud83d\udc49 <strong>Najstarsze pisemne s\u0142owa chrze\u015bcija\u0144stwa, jakie posiadamy, pochodz\u0105 od Paw\u0142a.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\ud83c\udf0d Dlaczego Pawe\u0142 pisa\u0142 listy?<\/h1>\n\n\n\n<p>Wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo rozwija\u0142o si\u0119 <strong>bardzo szybko<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>Ju\u017c po kilku dekadach istnia\u0142y wsp\u00f3lnoty w:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Azji Mniejszej<\/li>\n\n\n\n<li>Grecji<\/li>\n\n\n\n<li>Rzymie<\/li>\n\n\n\n<li>Syrii<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>\u015bw. Pawe\u0142 nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 wsz\u0119dzie jednocze\u015bnie, dlatego korzysta\u0142 z najskuteczniejszego \u015brodka komunikacji w staro\u017cytno\u015bci: <strong>list\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>Jego listy mia\u0142y kilka cel\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">1. Korekta b\u0142\u0119d\u00f3w doktrynalnych<\/h3>\n\n\n\n<p>Nowe wsp\u00f3lnoty \u0142atwo mog\u0142y popa\u015b\u0107 w zamieszanie.<\/p>\n\n\n\n<p>Na przyk\u0142ad, w Li\u015bcie do Galat\u00f3w Pawe\u0142 ostrzega:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201eDziwi\u0119 si\u0119, \u017ce tak szybko odwracacie si\u0119 od tego, kt\u00f3ry was powo\u0142a\u0142 przez \u0142ask\u0119 Chrystusa, by\u015bcie zwracali si\u0119 ku innemu ewangelium.\u201d<br>\u2014 (Ga 1,6)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">2. Rozwi\u0105zywanie konflikt\u00f3w<\/h3>\n\n\n\n<p>Pierwsze wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie <strong>nie by\u0142y doskona\u0142e<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>W Koryncie istnia\u0142y:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>podzia\u0142y<\/li>\n\n\n\n<li>problemy moralne<\/li>\n\n\n\n<li>zamieszanie liturgiczne<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Pawe\u0142 interweniowa\u0142 z <strong>autorytetem apostolskim<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">3. Nauczanie teologii<\/h3>\n\n\n\n<p>Listy zawieraj\u0105 niekt\u00f3re z <strong>najg\u0142\u0119bszych refleksji teologicznych chrze\u015bcija\u0144stwa<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>usprawiedliwienie z \u0142aski<\/li>\n\n\n\n<li>tajemnica Ko\u015bcio\u0142a<\/li>\n\n\n\n<li>zbawienie w Chrystusie<\/li>\n\n\n\n<li>\u017cycie w Duchu \u015awi\u0119tym<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Wiele z tego, co dzisiaj nauczaj\u0105 katechizmy, <strong>by\u0142o ju\u017c sformu\u0142owane w listach<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\ud83d\udcd6 Dlaczego Ewangelie powsta\u0142y p\u00f3\u017aniej?<\/h1>\n\n\n\n<p>Przez dziesi\u0119ciolecia aposto\u0142owie g\u0142osili <strong>ustnie<\/strong> \u017cycie i nauki Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n<p>Jednak z czasem:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Bezpo\u015bredni \u015bwiadkowie zacz\u0119li umiera\u0107.<\/li>\n\n\n\n<li>Wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie si\u0119 rozmno\u017cy\u0142y.<\/li>\n\n\n\n<li>Sta\u0142o si\u0119 konieczne wierne zachowanie przes\u0142ania.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Dlatego zacz\u0119to spisywa\u0107 Ewangelie.<\/p>\n\n\n\n<p>Pierwsza powsta\u0142a prawdopodobnie autorstwa <strong>Marek Ewangelista<\/strong>, potem <strong>Mateusz Aposto\u0142<\/strong>, <strong>\u0141ukasz Ewangelista<\/strong>, a w ko\u0144cu <strong>Jan Ewangelista<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>Jednak gdy te teksty zacz\u0119\u0142y kr\u0105\u017cy\u0107\u2026<\/p>\n\n\n\n<p><strong>listy Paw\u0142a by\u0142y ju\u017c czytane w ko\u015bcio\u0142ach.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\ud83d\udd4a\ufe0f Listy by\u0142y czytane\u2026 w liturgii<\/h1>\n\n\n\n<p>To co\u015b, czego wielu chrze\u015bcijan nie wie.<\/p>\n\n\n\n<p>Listy Paw\u0142a nie by\u0142y prywatnymi tekstami.<\/p>\n\n\n\n<p>By\u0142y czytane publicznie na zgromadzeniach liturgicznych.<\/p>\n\n\n\n<p>Sam Pawe\u0142 prosi:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201eGdy ten list zostanie odczytany w\u015br\u00f3d was, sprawcie, aby zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c odczytany w Ko\u015bciele w Laodycei.\u201d<br>\u2014 (Kol 4,16)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p>Innymi s\u0142owy:<\/p>\n\n\n\n<p>\ud83d\udcd6 <strong>Listy s\u0142u\u017cy\u0142y wsp\u00f3lnotom jako \u017cywe Pismo.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Z czasem Ko\u015bci\u00f3\u0142 uzna\u0142, \u017ce te pisma s\u0105 <strong>natchnione przez Ducha \u015awi\u0119tego<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\ud83e\udde0 Czego ucz\u0105 nas teologicznie listy Paw\u0142a?<\/h1>\n\n\n\n<p>Listy zawieraj\u0105 niekt\u00f3re z najwa\u017cniejszych nauk chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n<p>Zobaczmy kilka z nich.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">1\ufe0f\u20e3 Zbawienie jest \u0142ask\u0105<\/h2>\n\n\n\n<p>Pawe\u0142 nieustannie podkre\u015bla:<\/p>\n\n\n\n<p>Zbawienia <strong>nie da si\u0119 kupi\u0107 ani zas\u0142u\u017cy\u0107 na nie<\/strong>, to dar Boga.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201e\u0141ask\u0105 bowiem jeste\u015bcie zbawieni przez wiar\u0119; a to nie z was \u2013 dar Bo\u017cy jest to.\u201d<br>\u2014 (Ef 2,8)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p>To wci\u0105\u017c jest rewolucyjne dzisiaj.<\/p>\n\n\n\n<p>\u017byjemy w kulturze, kt\u00f3ra uwa\u017ca, \u017ce wszystko <strong>trzeba zas\u0142u\u017cy\u0107<\/strong>.<br>Chrze\u015bcija\u0144stwo przypomina nam:<\/p>\n\n\n\n<p>\ud83d\udc49 <strong>Zbawienie jest darem.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">2\ufe0f\u20e3 Chrystus jest centrum wszech\u015bwiata<\/h2>\n\n\n\n<p>Dla Paw\u0142a wszystko kr\u0119ci si\u0119 wok\u00f3\u0142 Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201eBo w Nim zosta\u0142o stworzone wszystko, co w niebiosach i na ziemi.\u201d<br>\u2014 (Kol 1,16)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p>To oznacza:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>historia ma sens<\/li>\n\n\n\n<li>\u017cycie ludzkie ma cel<\/li>\n\n\n\n<li>\u015bwiat nie jest chaosem<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Chrystus jest centrum rzeczywisto\u015bci.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">3\ufe0f\u20e3 Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest Cia\u0142em Chrystusa<\/h2>\n\n\n\n<p>Jedno z najsilniejszych obraz\u00f3w Paw\u0142a.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201eWy wszyscy jeste\u015bcie cia\u0142em Chrystusa, a ka\u017cdy z osobna cz\u0142onkiem tego cia\u0142a.\u201d<br>\u2014 (1 Kor 12,27)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p>To zmienia nasze rozumienie wiary.<\/p>\n\n\n\n<p>Bycie chrze\u015bcijaninem nie jest tylko kwesti\u0105 indywidualn\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p>Oznacza przynale\u017cno\u015b\u0107 do <strong>\u017cywego organizmu<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\ud83d\udd25 Dlaczego to jest wa\u017cne dzi\u015b?<\/h1>\n\n\n\n<p>W czasach, gdy wielu m\u00f3wi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201eId\u0119 za Jezusem, ale nie za Ko\u015bcio\u0142em.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Listy Paw\u0142a pokazuj\u0105 dok\u0142adnie odwrotnie.<\/p>\n\n\n\n<p>Od samego pocz\u0105tku:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>istnia\u0142y wsp\u00f3lnoty<\/li>\n\n\n\n<li>istnia\u0142a w\u0142adza apostolska<\/li>\n\n\n\n<li>istnia\u0142a nauka doktrynalna<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Wiara chrze\u015bcija\u0144ska <strong>zawsze by\u0142a wsp\u00f3lnotowa i ko\u015bcielna<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\ud83e\udded Zastosowania duchowe w naszym \u017cyciu<\/h1>\n\n\n\n<p>To historyczne odkrycie mo\u017ce odmieni\u0107 nasze \u017cycie duchowe.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">1\ufe0f\u20e3 Odkry\u0107 na nowo listy Paw\u0142a<\/h2>\n\n\n\n<p>Wielu chrze\u015bcijan czyta tylko Ewangelie.<\/p>\n\n\n\n<p>Ale listy zawieraj\u0105 <strong>praktyczn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 na co dzie\u0144<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>jak \u017cy\u0107 mi\u0142o\u015bci\u0105<\/li>\n\n\n\n<li>jak radzi\u0107 sobie z cierpieniem<\/li>\n\n\n\n<li>jak prze\u017cywa\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwo<\/li>\n\n\n\n<li>jak zwyci\u0119\u017ca\u0107 grzech<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">2\ufe0f\u20e3 Zrozumie\u0107 znaczenie Tradycji<\/h2>\n\n\n\n<p>Chrze\u015bcija\u0144stwo nie zacz\u0119\u0142o si\u0119 od ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n\n\n\n<p>Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Chrystusa<\/li>\n\n\n\n<li>aposto\u0142\u00f3w<\/li>\n\n\n\n<li>Ko\u015bcio\u0142a<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Dlatego <strong>Tradycja apostolska<\/strong> jest fundamentem.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">3\ufe0f\u20e3 \u017by\u0107 wiar\u0105 misyjn\u0105<\/h2>\n\n\n\n<p>\u015bw. Pawe\u0142 przemierzy\u0142 p\u00f3\u0142 \u015bwiata, aby g\u0142osi\u0107 Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n<p>By\u0142:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>prze\u015bladowany<\/li>\n\n\n\n<li>wi\u0119ziony<\/li>\n\n\n\n<li>bity<\/li>\n\n\n\n<li>niezrozumiany<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>A mimo to napisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201eWszystko mog\u0119 w tym, kt\u00f3ry mnie umacnia.\u201d<br>\u2014 (Flp 4,13)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\ud83c\udf1f Niezwyk\u0142y szczeg\u00f3\u0142, kt\u00f3ry prawie nikt nie zauwa\u017ca<\/h1>\n\n\n\n<p>Prawdopodobnie <strong>najstarsze chrze\u015bcija\u0144skie s\u0142owa, kt\u00f3re posiadamy<\/strong>, znajduj\u0105 si\u0119 w listach Paw\u0142a.<\/p>\n\n\n\n<p>To oznacza, \u017ce:<\/p>\n\n\n\n<p>\ud83d\udcdc <strong>gdy czytasz List do Rzymian lub do Koryntian, czytasz teksty chrze\u015bcija\u0144skie najbli\u017csze latach bezpo\u015brednio po Zmartwychwstaniu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>S\u0105 niemal bezpo\u015brednimi echem g\u0142oszenia apostolskiego.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\u2728 Wniosek: zanim powsta\u0142y Ewangelie\u2026 wiara ju\u017c p\u0142on\u0119\u0142a<\/h1>\n\n\n\n<p>Historia chrze\u015bcija\u0144stwa jest \u017cywsza, ni\u017c cz\u0119sto si\u0119 wydaje.<\/p>\n\n\n\n<p>Jeszcze zanim powsta\u0142y pisane Ewangelie:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>istnia\u0142y wsp\u00f3lnoty<\/li>\n\n\n\n<li>istnia\u0142a liturgia<\/li>\n\n\n\n<li>istnia\u0142a teologia<\/li>\n\n\n\n<li>kr\u0105\u017cy\u0142y listy apostolskie<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>A w tym wszystkim nami\u0119tny g\u0142os <strong>\u015bw. Pawe\u0142<\/strong> przypomina\u0142 chrze\u015bcijanom prawd\u0119, kt\u00f3ra obowi\u0105zuje r\u00f3wnie\u017c dzisiaj:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p>\u201eDla mnie \u017cy\u0107 to Chrystus.\u201d<br>\u2014 (Flp 1,21)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p>To jest sedno wszystkiego.<\/p>\n\n\n\n<p>Nie ksi\u0105\u017cka.<br>Nie idea.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u017bywa Osoba.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wielu chrze\u015bcijan wyobra\u017ca sobie narodziny chrze\u015bcija\u0144stwa tak: najpierw powsta\u0142y Ewangelie, potem listy apostolskie, a na ko\u0144cu wszystko zosta\u0142o zebrane w Biblii. Jednak rzeczywisto\u015b\u0107 historyczna jest znacznie bardziej fascynuj\u0105ca. W rzeczywisto\u015bci, listy \u015bw. Pawe\u0142 s\u0105 starsze od Ewangelii. Tak, dobrze przeczyta\u0142e\u015b. W czasach, gdy Ewangelie nie istnia\u0142y jeszcze w formie pisemnej, teksty, kt\u00f3re dzi\u015b wchodz\u0105 w &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5212,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[37,45],"tags":[],"class_list":["post-5211","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-doktryna-i-wiara","category-pismo-swiete"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5211","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5211"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5211\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5213,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5211\/revisions\/5213"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5212"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5211"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5211"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/catholicus.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5211"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}